İran’daki protestolar: ABD veya İsrail’le çatışma ihtimali ne kadar yakın?

TAHRAN, 14 OCAK 2026  – İran için en ağır varoluşsal tehdit hiçbir zaman dışarıdan gelmedi, her zaman içeridendi. Bu tehdidin merkezinde, İran devletinin uzun yıllardır kayda değer bir başarıyla sürdürdüğü, yurttaşları “içeridekiler” ve “dışarıdakiler” diye ayıran bir politika yatıyor.

Birinci grubu sisteme sadık olanlar oluşturuyor: ekonomik olarak devlete bağımlı kişi ve ağlar, kendilerini İslam’ın ve dini değerlerin muhafızı olarak sunanlar, topluma anti-emperyalist ve anti-demokratik bir ideoloji dayatanlar. “Saf İslami değerler” ile yönetilen bir ülke tasavvur ediyorlar. Bu grup, özellikle İran’ın Z kuşağı içinde artık çoğunluğu temsil etmese de gücü tekeline almaya devam ediyor.

İkinci grup ise marjinalleştirilmiş yurttaşlardan oluşuyor. Bunlar ille de din karşıtı ya da İslam karşıtı değil ancak onurlu, sıradan ve özgür bir yaşam istiyorlar: bireyselliklerinin ve insanlıklarının sürekli devlet gözetimi altında olmadığı, dış dünyayla temas kurabildikleri, kişisel özgürlüklerinin sistematik biçimde kısıtlanmadığı bir hayat. İslam Cumhuriyeti içinde bu tür talepler çoğu zaman “lüks” diye küçümseniyor ya da Batılı sayılıp gayrimeşru ilan ediliyor.

İranlılar başkent Tahran’da hükümet karşıtı bir protestoya katılıyor, 9 Ocak 2026. AP Photo

Bugün İran genelinde ayaklananlar ezici çoğunlukla bu ikinci gruba mensup. Uzun süredir baskı gören, bugünse çoğu zaman en temel ekonomik güvenceye bile sahip olmayan yurttaşlar bunlar. İslam Cumhuriyeti sonrasının belirsiz olabileceğini biliyorlar ancak neredeyse yarım yüzyıldır sesleri kısıldığı için bu belirsizlik artık onları caydırmıyor.

Bu grubun pek çoğu geçmişte, İran İsrail ya da ABD saldırılarıyla karşı karşıya kaldığında, ulusal egemenliği savunma refleksiyle devlete örtük biçimde yakın durmuştu. Bu ittifak büyük ölçüde ortadan kalktı. Boş mideler ve ezilmiş hayaller, vatansever reflekslerin yerini aldı. Üst düzey yetkililerin karıştığı ya da müdahale edemeyenlerin göz yumduğu yaygın yolsuzluk, eleştirmenlerin “Venezuelalaşmış” şeklinde nitelendirdiği İran ekonomisinin ayırt edici özelliği haline geldi. Batı yaptırımları İran ekonomisini kuşkusuz felce uğrattı ancak aynı zamanda kronik kötü yönetim ve sistemik başarısızlıklar için elverişli bir mazeret işlevi de gördü.

İsrail ve ABD saldırılarının zirve yaptığı anlarda İran yönetimi, meşruiyetini sürdürmek için kısa süreliğine Pers milliyetçiliğini İslami kimlikle kaynaştırma fırsatı yakaladı. Ancak tansiyon düşünce devlet hızla alışıldık pozisyonuna döndü: baskı, yıldırma ve zor kullanma.

Bugün İsrail’in Mossad’ı ve ABD Merkezî İstihbarat Teşkilatı’nın (CIA) İran içinde aktif biçimde faaliyet gösterdiğine; huzursuzluğu istismar ederek yıllardır dış baskıyla başaramadıklarını içeriden başarmaya—ülkeyi felç etmeye ve nihayetinde sistemi devirmeye—çalıştıklarına dair ciddi şüphe yok.

İranlılar başkent Tahran’da hükümet karşıtı bir protestoya katıldı, 8 Ocak 2026. AP Photo

Paradoksal biçimde, kısa vadede İslam Cumhuriyeti’ni mevcut açmazdan geçici olarak kurtarabilecek tek gelişme, ABD ya da İsrail’in sınırlı bir saldırısı olabilir. Böyle bir saldırı, devlete “hainler” ve “teröristlerle” mücadele söylemi altında baskıyı artırma imkânı tanıyabilir, kararsız ya da siyaseten gri kesimlerin bir bölümünü en azından geçici olarak etrafında toparlayabilir.

Ancak ABD Başkanı Donald Trump, İranlı yetkililerin protestoculara ateş açması halinde ABD’nin de karşılık vereceği uyarısında bulundu. Salı günü erken saatlerde de “yardım yolda” mesajı verdi. Bu tür bir adım, İran Devrim Muhafızları tarafından hevesle karşılanacaktır. Washington ve Tel Aviv saldırıdan kaçınırsa, Tahran’ın bizzat çatışmayı başlatması ihtimali de dışlanamaz. İranlı yetkililer artık hem müzakerelere hem savaşa hazır olduklarını söylüyor; ilk kez, İran’a yönelik bir saldırının yakın olduğuna kanaat getirirlerse önleyici saldırılardan açıkça söz ediyorlar.

Yaygın varsayımların aksine, Washington ya da Tel Aviv’de, Dini Lider Ali Hamaney’in öldürülmesinin rejim çöküşünü tetikleyeceği umuduyla yapılacak bir suikastın böyle bir sonucu doğurması pek olası değil. Aksine, büyük olasılıkla kitlesel misilleme ve kan dökülmesine bahane olarak, İran’ı Suriye benzeri bir çöküşe sürükleyebilir. ABD ve İsrail istihbarat servislerinin bakış açısına göre, Hamaney’in ortadan kaldırılması ya rejim çöküşü için uzun bir kumar ya da sistemi zayıflatmanın, farklı bir figürü yerleştirmenin, Tahran’a talepler dayatmanın ve “Direniş Ekseni”nin son direğini sökmeye çalışmanın bir yolu.

İsrail Demir Kubbe hava savunma sistemi, İran’ın Tel Aviv’e yönelik bir saldırısı sırasında füzeleri engelliyor, 18 Haziran 2025. AP Photo

Tarih uyarıcı bir ders sunuyor: Ruhullah Humeyni öldü ve yerine Ali Hamaney geldi. Sistem, Hamaney’in yerine başka bir kişiyi, kolektif bir liderlik konseyini, yeni bir kurumsal düzenlemeyi ya da anayasal değişiklik yoluyla farklı bir modeli yine ikame edebilir.

Uç bir senaryoda, “Dini Lider” makamı tümüyle tali hale getirilerek resmî yetkinin Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan liderliğindeki mevcut hükümete devredilmesi bile gündeme gelebilir. Pezeşkiyan, yaygın biçimde gerçek gücü olmayan ve güvenlik kurumlarına tabi bir figür olarak görülüyor. Koşullar daha da kötüleşirse bu senaryoların hiçbiri imkânsız değil.

İran’ın bütünüyle teslim olması ya da Washington’la müzakerelerin pürüzsüz biçimde sonuçlanması da eşit derecede olası görünmüyor. Büyük ölçüde pasif kalan müttefikleri Rusya ve Çin’den anlamlı destekten yoksun olan İslam Cumhuriyeti’nin başlıca pazarlık gücü nükleer ve füze kapasitesi. Saldırıya uğraması hâlinde Tahran, konvansiyonel füze saldırılarının ötesine geçebilir; caydırıcılık amacıyla ilk kez “kirli bomba” tehdidinde bulunabilir ya da bu yönde blöf yapabilir.