Orta Doğu’nun geleceği Taliban ile

KABİL-TÜHA HABER / Afganistan bir Orta Asya ve Güneydoğu Asya ülkesidir, ancak etnik ve dini niteliklerinin yanı sıra kırk yılı aşkın süredir yaşadığı istikrarsızlık nedeniyle Orta Doğu üzerinde çoğu ülkeden daha fazla etkiye sahiptir. 1979’daki Sovyet işgaline direnen mücahitlerin uzun ve sıkıntılı hikayesi, El Kaide ve benzeri örgütlerin tüm bölgeye yayılmasıyla yakından bağlantılı.

(TÜHA) TÜRKUAZ Uluslararası Haber Ajansı‘nın ‘SETA Washington D.C‘dan aktardığı Burhanettin DURAN’ın makalesinde, Bugün Afganistan, ABD’nin başarısız bir şekilde geri çekilmesi ve Taliban’ın iktidara dönmesi nedeniyle manşetlere çıkıyor  . Uzmanlar, bu gelişmenin Orta Doğu için olası etkilerini tartışıyorlar. Ayrıca, Taliban’ın eylemlerinin başlangıçtaki kapsayıcı açıklamalarıyla uyuşup uyuşmayacağını da merak ediyorlar.

Afganistan’ın Kabil kentindeki Vezir Ekber Han mahallesindeki bir kontrol noktasında bir Taliban savaşçısı nöbet tutuyor, 22 Ağustos 2021. (AP Fotoğrafı)

İdeolojik dönüşüm yok

Yine bir başka popüler soru, Taliban’ın ABD, Çin ve Rusya’ya söz verdiği gibi terör örgütlerini desteklemekten kaçınıp kaçınmayacağıdır. Hareket siyasette uzlaştırıcı bir ton yakalasa da ideolojik bir dönüşüm geçirmesi pek olası değil. Bir geçiş hükümetinden söz ediliyor, ancak Taliban’ın sözcüsünün kamuoyuna yaptığı açıklamalara göre, grup dini liderlerinin ve alimlerinin isteklerine göre yönetecek.

Taliban savaşçıları, Cumhurbaşkanı Eşref Ghani’nin ülkeden kaçmasının ardından Afganistan başkanlık sarayının kontrolünü ele geçirdi, Kabil, Afganistan, 15 Ağustos 2021. (AP Photo)

Taliban’ın hükümete yaklaşımı, karşı oldukları bir ülke olan İran’daki velayat-e fakih’in Sünni versiyonuna veya İslam hukukçusunun velayeti ile benzerlik gösteriyor. Hanefi-Maturidi medreselerinde öğrenim görmüş olmasına rağmen Taliban’ın katı yaklaşımı, katı Selefi görüşe benziyor.

Bu arada hareket, uluslararası tanınırlık, dış yardım ve yatırımlar konusunda olumlu bir atmosfer yaratmayı amaçlıyor. Yine de, Afganistan’ın 20 yıllık ABD işgali altında İslami yaşamla ilgili deneyimi Taliban’ın özellikle kadınların toplumdaki rolü ve ABD ile çalışan Afganlara yönelik muamele konusundaki katı görüşleriyle çatışabilir ve bu da ciddi sorunlara yol açabilir  .

Hareket, demokratik yönetime karşıdır. Yine de, gücü paylaşmaya mecburdur. Taliban’ın çeşitli toplulukları ve grupları Afganistan’ın yeni hükümetine dahil edebilmesi, uluslararası toplumun yaklaşımına olduğu kadar Pakistan, Katar ve Türkiye gibi ülkelerin katkılarına da bağlı.

Güven ihlali

ABD’nin Afganistan’dan-esas olarak ülkeyi Taliban’a teslim eden – geri çeklilmesi konusunda farklı açıdan devam eden bir tartışma var  . Bazı uzmanlar, bu gelişmeyi Batı ittifakı içindeki bir güven ihlali olarak görüyor. Diğerleri, Washington’un itibarının ciddi şekilde zedelendiğini söylüyor. Yine de diğer yorumcular, Taliban’ın bir kez daha El Kaide gibi terör örgütlerini barındırabileceğinden endişe duyuyorlar. Kayıtlara göre, Taliban’ın bu cephede ABD, Rusya ve Çin’e verdiği sözleri tutması tamamen mümkündür.

Ancak asıl önemli olan, ABD’nin geri çekilmesinin bölgedeki anti-demokratik muhafazakarların gözünde neyi temsil ettiğidir. Bazı hareketler demokrasinin İslami değerlerle uyumlu olduğuna inanıyor ve onu benimsiyor. Diğerleri, halifeliği emirlikler veya otoriter cumhuriyetlerle eşitleyerek demokrasiye karşı çıkıyor.

 Arap isyanlarından bu yana , demokrasi yanlısı gruplar iktidardan uzaklaştırıldı, Suriye ve Libya’da iç savaşlara girmeye zorlandı ve Tunus’ta ciddi şekilde ezildi – bu da demokrasi muhaliflerinin yükselişini tetikledi. Aynı zamanda, Körfez’deki statükocu güçlerin attığı adımlar karşısında Batı’nın sessiz kalması, dünyaya entegre olmak isteyen tüm hareketleri siyasi arenadan büyük ölçüde dışladı.

Irak ve Suriye’de sınır tanımayan bir hilafet ilan eden DEAŞ’ın ortadan kaldırılmasının radikallerle mücadelenin bir parçası olduğunu açıkça söylemek mümkün  . Ancak bu gelişme, oldukça açık bir şekilde, Haşdi Şabi gibi radikal grupları ve PKK-YPG gibi laik terörist oluşumları güçlendirdi.

Afganistan’ın Kabil kentinde devriye gezen Taliban savaşçıları, 19 Ağustos 2021. (AP Photo)

ABD’nin geri çekilmesi, Taliban’ın hem Rusya’ya hem de ABD’ye karşı zafer iddiasında bulunmasını sağladı. Dahası, bu geri çekilme, radikallere, başarıya giden yolun seçimlerin aksine şiddetin olduğu yolunda muhtemelen istenmeyen bir mesaj verdi. Diğer bir deyişle, Batı ikinci kez demokrasi yanlısı grupları terk ederek radikallerin kolaylıkla sömürebileceği bir jeopolitik ortamın ortaya çıkmasına katkıda bulundu.

Bu bağlamda, hareket “yayılmacı” bir hükümet kurmasa da radikaller, Taliban’ın zaferine seviniyor. Aynı zamanda, İran’ın muhafazakar, Şii yanlısı hükümeti, Biden yönetimi Irak’tan çekilmeye devam ederse tüm bölgede yeni hamleler yapabilir. Nükleer anlaşmanın da sonuçlandırılmasının Tahran’a Şii yanlısı ideolojisini yaymak için daha fazla alan sağlayacağını söylemeye gerek yok.

Bu makale ilk olarak  23 Ağustos 2021’de Daily Sabah tarafından yayınlanmıştır. 

[TÜHA Haber Ajansı, 14 Kasım 2021]