Yeni dönemi dikkat çekici kılan ise, silahlı gruplarla ilişkili siyasi hareketlerin hükümette üstlendiği görevler ve bu grupların silahlarını devlet denetimine bırakmalarına yönelik girişimler olarak öne çıkıyor.
Bu gelişmeler, siyasi temsil ile devlet otoritesi arasındaki ilişkinin yeniden tartışılmasına yol açarken, hükümetin ekonomik sorunlar ve bölgesel gerilimler karşısındaki hareket alanına ilişkin soruları da beraberinde getiriyor. Petrol gelirlerine bağımlı ekonominin karşı karşıya bulunduğu güçlükler, komşu ülkelerle geliştirilen stratejik projeler ve farklı siyasi güçlerin hükümet içindeki ağırlıkları, Zeydi’nin önündeki başlıca meseleler arasında yer alıyor. Dolayısıyla yeni hükümetin asıl sınavı, kabinenin tamamlanmasının ardından siyasi uzlaşının devlet yönetimine ne ölçüde yansıyacağı ve farklı güçlerin ortak politikalar etrafında hareket edip edemeyeceği olacaktır.
Siyasi Uzlaşı ve Bakanlıkların Paylaşımı
Irak’ta 2003 sonrasında kurulan siyasi sistem, anayasal olarak parlamenter ve federal bir yapıya sahip olmakla birlikte, uygulamada etnik, mezhepsel ve siyasi güçler arasındaki uzlaşıya dayanmaktadır. Cumhurbaşkanlığının Kürtlere, başbakanlığın Şiilere ve parlamento başkanlığının Sünnilere bırakılması anayasal bir zorunluluk olmamasına rağmen siyasi gelenek hâline gelmiştir. Bu anlayış yalnızca devletin en üst makamlarıyla sınırlı kalmamış; bakanlıkların, bağımsız kurumların ve üst düzey bürokratik görevlerin paylaşımına da yansımıştır.
Hükümetlerin oluşturulmasında parlamentodaki sandalye sayıları temel pazarlık gücünü belirlemektedir. Siyasi müzakerelerde bakanlıklar milletvekili sayılarından hareketle oluşturulan puan sistemi üzerinden dağıtılmaktadır. Bakanlıklar, sahip oldukları yetkiler, bütçeler ve siyasi ağırlıkları doğrultusunda egemenlik, hizmet ve diğer bakanlıklar şeklinde üç kategoride değerlendirilmekte; siyasi güçler arasındaki paylaşımda bu farklılıklar belirleyici olmaktadır. Anayasal bir düzenleme olmayan bu yöntem, siyasi güçlerin kendi aralarında geliştirdiği bir uzlaşı mekanizmasıdır.
Bu yöntem, farklı siyasi güçlerin hükümete katılımını kolaylaştırmakla birlikte bakanlıkların siyasi partilerin nüfuz alanları şeklinde değerlendirilmesine ve kamu yönetiminde kurumsal bütünlüğün zayıflamasına da zemin hazırlamaktadır.
Temsil Dengeleri ve Hükümetin Siyasi Yapısı
Zeydi hükümetinin oluşumu da Irak’taki siyasi güç paylaşımı geleneğinin dışında kalmamıştır. Bakanlıkların yarısından fazlası Şii siyasi güçlere ayrılırken Sünni Araplar ve Kürtler de parlamentodaki ağırlıkları doğrultusunda hükümette temsil edilmiştir. Türkmenlere ise bir devlet bakanlığı verilmiştirÖte yandan, Hristiyanlar ve Ezidilerin hükümette temsili konusunda yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle Göç ve Göçmenler Bakanlığına yapılacak atama ertelenmiştir.
Ancak bu dağılımın yalnızca etnik ve mezhepsel dengelerden değil, siyasi partilerin kendi aralarında vardıkları anlaşmalardan kaynaklandığı görülmektedir. Bununla birlikte hükümet içindeki siyasi ağırlığı yalnızca sahip olunan bakanlık sayısıyla ölçmek mümkün değildir. Özellikle mali kaynakları, geniş idari teşkilatları ve kamu istihdamı üzerindeki etkileri nedeniyle bazı bakanlıklar, siyasi partiler açısından diğerlerinden daha fazla önem taşımaktadır.
Hükümetin yapısında dikkat çeken diğer bir gelişme, Bakanlar Kurulunun genişletilmesidir. Dijital Ekonomi, Yönetişim, Bilim ve Teknoloji Bakanlığının oluşturulması, turizm ve eski eserlerin ayrı bir bakanlık olarak düzenlenmesi ve üç başbakan yardımcısının atanması bu kapsamda değerlendirilebilir. Dördüncü başbakan yardımcılığı üzerindeki görüşmeler ise devam etmektedir.
Başbakan, yardımcılarına ilave maaş ve ödenek verilmeyeceğini açıklasa da mesele yalnızca maliyet değildir. Yeni makamların idari ihtiyaçlardan mı yoksa siyasi dengeleri koruma arayışından mı kaynaklandığı önemlidir. Özellikle ekonomik tasarrufların gündemde olduğu bir dönemde hükümetin genişletilmesi, kamu yönetiminde verimlilik ile siyasi temsil arasındaki dengeyi yeniden tartışmaya açmaktadır.
Başbakanın Yetkileri ve Koalisyon Ortaklarının Etkisi
Irak’ta hükümetlerin geniş siyasi uzlaşılarla kurulması, başbakanın karar alma süreçlerini de doğrudan etkilemektedir. Anayasa, başbakana yürütme organının yönetimi ve genel devlet politikasının uygulanması konusunda geniş yetkiler tanımaktadır. Ancak uygulamada hükümet ortaklarının parlamentodaki ağırlıkları, bakanlıklar üzerindeki nüfuzları ve siyasi talepleri, bu yetkilerin kullanılmasında belirleyici olabilmektedir.
Zeydi hükümetinin oluşumunda da farklı siyasi güçlerin taleplerinin karşılanması, kabinenin tamamlanabilmesi açısından önemli bir rol oynamıştır. Zeydi’nin kendisine ait güçlü bir siyasi partiye veya parlamento kitlesine dayanmaması, hükümetin kararlarını hayata geçirebilmek için kendisini destekleyen siyasi güçlerle uzlaşmasını gerektirmektedir. Özellikle ekonomik reformlar, kamu harcamalarının sınırlandırılması ve silahlı grupların devlet kurumlarına entegrasyonu gibi konularda atılacak adımlar, hükümet ortaklarının çıkarlarını doğrudan etkileyebilecek niteliktedir. Bu nedenle Zeydi’nin anayasal yetkilerini ne ölçüde kullanabileceği, hükümeti oluşturan siyasi güçlerin ortak politikalara vereceği destekle yakından ilişkili olacaktır.
Zeydi’nin karşı karşıya bulunduğu temel sorunlardan biri, hükümet ortaklarının desteğini korurken yürütme organının bütünlüğünü sağlayabilmesidir. Bakanların siyasi partilerle ilişkileri devam ettiği sürece hükümet programının uygulanması büyük ölçüde bu partilerin ortak kararlara hangi düzeyde bağlı kalacağına dayanacaktır. Dolayısıyla yeni dönemde başbakanın siyasi liderliği kadar, koalisyon ortaklarının devlet yönetiminde ortak sorumluluk üstlenme iradesi de belirleyici olacaktır.
Silah Bırakma Süreci ve Silahlı Grupların Hükümette Temsili
Yeni kabinenin dikkat çeken yönlerinden biri, silahlı yapılara sahip veya bu yapılarla yakın ilişkileri bulunan siyasi hareketlerin hükümette doğrudan temsil edilmesidir. Aslında hükümetin tamamlanmasını geciktiren önemli meselelerden biri de, ABD’nin bazı silahlı gruplarla bağlantılı isimlerin hükümette yer almasına yönelik itirazları ve bu grupların Başbakan Zeydi’nin yürüttüğü silah bırakma ve devlete entegrasyon sürecine ne ölçüde karşılık verecekleriydi.
Bu süreçte öne çıkan hareketlerin başında Kays el-Hazali liderliğindeki Asaib Ehl el-Hak gelmektedir. Hareketin kendisine bağlı askerî yapılanmayı siyasi ve dinî faaliyetlerinden ayırarak doğrudan silahlı kuvvetler başkomutanının denetimine bırakma yönündeki adımları, hükümetle yürütülen müzakerelerde önemli bir gelişme olarak değerlendirilmiştir. ABD’ye de bazı güvenceler verildiği yönündeki iddiaların ardından Kays el-Hazali’nin kardeşi Leys el-Hazali başbakan yardımcılığına getirilmiştir Hareket ayrıca Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığını da elde etmiştir.
Diğer başbakan yardımcısı Muhsin el-Mendelavi ise siyasi çevrelerde Kataib Hizbullah’a yakınlığıyla anılan bir isimdir. Bunun yanında Dijital Ekonomi Yönetişim Bilim ve Teknoloji Bakanlığına getirilen Muhammed Sahib ed-Derraci, Şibl ez-Zeydi liderliğindeki Hizmetler Koalisyonu ile ilişkilendirilmektedir. Şibl ez-Zeydi aynı zamanda Kataib İmam Ali’nin lideri olarak bilinmektedir. Turizm ve Eski Eserler Bakanlığına ise Ebu Ala el-Velai liderliğindeki Kataib Seyyid eş-Şüheda’nın siyasi uzantısı olarak değerlendirilen el-Muntasirun (Kazananlar) Koalisyonunun adayı Muhammed Ali ed-Duhail getirilmiştir. Böylece silahlı yapılarla ilişkili farklı siyasi çevreler, yeni hükümette önemli makamlar elde etmiş olmuştur.
Bu gelişmelerin dikkat çekici yönü, söz konusu siyasi çevrelerin bir bölümünün hükümetin silahların devlet denetimine alınması yönündeki girişimlerine olumlu yaklaşan taraflar arasında bulunmasıdır. Dolayısıyla silah bırakma ve devlete entegrasyon süreci ile hükümetteki siyasi temsil arasında bir ilişki olduğu söylenebilir.
Burada önemli bir ihtimal daha ortaya çıkmaktadır: Sürece henüz katılmayan grupların da belirlenen 30 Haziran 2027 tarihine kadar silah bırakmayı, devlete entegrasyonu veya askerî yapılanmalarını yeniden düzenlemeyi kabul etmeleri durumunda, bu çevrelerin ilerleyen dönemde siyasi sistem içerisinde yeni temsil alanları elde etmeleri mümkün olabilir.
Bu açıdan hükümetin önündeki asıl mesele, silahlı grupların siyasi sisteme katılımının devlet otoritesini ne ölçüde güçlendireceğidir. Siyasi temsilin genişlemesi, silahlı yapıların bağımsız karar alma ve askerî faaliyet yürütme kapasitelerinin sona ermesiyle birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanacaktır. Aksi takdirde silahlı grupların hükümette temsil edilmesi, devletin silah üzerindeki denetimini güçlendirmek yerine mevcut çok merkezli güç yapısının yeni hükümet içerisinde devam etmesine yol açabilir.
Türkmenlerin Hükümette Temsili
Irak Türkmenleri açısından önemli gelişme, Irak Türkmen Cephesi Başkanı Mehmet Seman Ağa’nın Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı olarak atanmasıdır. Daha önceki hükümetlerde de Türkmen kökenli isimler savunma, devlet bakanlığı, gençlik ve spor, insan hakları, ziraat , bilim ve teknoloji gibi bakanlıklarda görev almıştır. Ancak bu makamlar genellikle Şii veya Sünni siyasi güçlerin kontenjanlarından verilmiştir.
Bu kez Irak Türkmen Cephesi Başkanının doğrudan Bakanlar Kurulunda yer alması, Türkmenlerin hükümetteki siyasi temsili açısından önemli bir farklılık oluşturmaktadır. Devlet Bakanlığının diğer bakanlıklara göre daha sınırlı yetkilere sahip olduğu bilinse de bu gelişme, Türkmenlerin ilerleyen dönemlerde daha etkili bakanlıklarda temsil edilmesi açısından bir başlangıç olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte makamın siyasi ağırlığını belirleyecek olan, Türkmenlerin eğitim, dil, kamu kurumlarında temsil ve yerel yönetimlere ilişkin taleplerinin hükümet politikalarına ne ölçüde yansıyacağıdır.
Zeydi Hükümetinin Önündeki Temel Sınavlar
Hükümetin büyük ölçüde tamamlanmasıyla birlikte siyasi sorumluluk artık daha açık biçimde Başbakan Zeydi ve kabinesine geçmiştir.
Öncelikli mesele ekonomidir. Petrol gelirlerine bağımlılık, kamu harcamalarının büyüklüğü, artan maaş yükü ve bütçe açıkları Irak ekonomisini kırılgan hâle getirmektedir. Bölgesel çatışmaların petrol ihracatı üzerindeki etkileri de dikkate alındığında, hükümetin kamu maliyesinde reform yapması, petrol dışı gelirleri artırması, üretimi çeşitlendirmesi ve yatırım ortamını iyileştirmesi giderek zorunlu hâle gelmektedir. Özellikle kamu istihdamının genişlemesi ve devlet bütçesinin büyük bölümünün cari harcamalara ayrılması, kalkınma projelerine ve üretken yatırımlara ayrılabilecek kaynakları sınırlandırmaktadır.
Ancak ekonomik reformların önündeki engeller yalnızca mali kaynakların yetersizliğinden kaynaklanmamaktadır. Irak’ta kamu istihdamı ve devlet tarafından sağlanan ekonomik imkânlar, siyasi partilerin toplumsal desteklerini korumalarında önemli bir rol oynamaktadır. Bu nedenle kamu harcamalarının sınırlandırılması, istihdam politikalarının değiştirilmesi ve ekonomik kaynakların yeniden dağıtılması, siyasi güçlerin çıkarlarını ve toplumun farklı kesimlerini doğrudan etkileyebilecek adımlardır. Bu doğrultuda Zeydi hükümetinin ekonomik reformları hayata geçirebilmesi, hükümet ortaklarının bu politikalar üzerinde uzlaşmasına ve ortaya çıkabilecek toplumsal tepkilerin yönetilmesine bağlı olacaktır.
İkinci sınav, silahların devlet tekelinde toplanmasıdır. Daha önce 30 Eylül 2026 olarak belirlenen takvim uygulanamamış, süreç 30 Haziran 2027’ye kadar uzatılmıştır. Yeni plan, silahlı faaliyetlerin durdurulmasını ve ardından silahların teslim edilerek ilgili yapıların devlet kurumlarına entegrasyonunu öngörmektedir.
Ancak Tahran-Washington-Tel Aviv hattındaki gerilim, bu sürecin geleceğini doğrudan etkileyebilecek niteliktedir. Bölgesel çatışmaların yeniden başlaması durumunda silahlarını teslim etmeyen grupların tutumu, Irak’ın çatışmaların dışında kalmasını zorlaştırabilir.
Bu noktada hükümet ortaklarının temel sorumluluğu, söz konusu grupların bağımsız askerî eylemlerini önlemek olacaktır. Uluslararası koalisyonun Irak’taki askerî misyonunun 30 Eylül’de sona ermesiyle birlikte silahlı grupların varlıklarını gerekçelendirmek için öne sürdükleri yabancı askerî varlık meselesi de yeni bir boyut kazanmıştır.
Üçüncü sınav ise bölgesel ilişkiler ve ekonomik projelerdir. Türkiye ile geliştirilen Kalkınma Yolu Projesi, Irak’ın petrol gelirlerine bağımlılığını azaltabilecek stratejik girişimlerden biridir. Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin de katılımıyla proje, Körfez ile Avrupa arasında yeni bir ticaret koridoru oluşturmayı hedeflemektedir. Başbakan Zeydi, 2027 bütçesinin kabul edilmesinin ardından projenin temelinin atılacağını ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın davet edileceğini açıklamıştır.
Öte yandan bölgesel çatışmaların Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirilen petrol ihracatını aksatması, Irak’ın alternatif güzergâhlara duyduğu ihtiyacı daha da arttırmıştır. Bu doğrultuda Kerkük-Ceyhan hattının kapasitesinin artırılması, Suriye üzerinden Akdeniz’e ulaşan Kerkük-Baniyas hattının yeniden canlandırılması ve Ürdün’ün Akabe Limanı’na uzanacak yeni bir petrol hattının geliştirilmesi gündemdedir.
Suudi Arabistan’la yaşanan gerilimlerin giderilmesi ve Suriye ile ilişkilerin geliştirilmesi, Irak’ın ekonomik kalkınmasını destekleyebilecek, bölgedeki karşılıklı bağımlılığı güçlendirebilecek ve dış politikada daha geniş bir hareket alanı oluşturabilecek gelişmelerdir.
Sonuç olarak Zeydi hükümeti, oluşum biçimi bakımından 2003 sonrasında kurulan hükümetlerden büyük ölçüde farklılaşmamaktadır. Siyasi uzlaşı, parlamentodaki sandalye dağılımı, etnik ve mezhepsel dengeler ile partiler arasındaki güç paylaşımı, yeni kabinenin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Ancak hükümetin karşı karşıya bulunduğu ekonomik sorunlar, silahlı grupların devlete entegrasyonu ve bölgesel gelişmeler, siyasi uzlaşının yalnızca makamların paylaşılmasıyla sınırlı kalamayacağını göstermektedir. Bu nedenle Zeydi hükümetinin başarısı, siyasi güçler arasında sağlanan uzlaşının ortak bir devlet politikasına dönüştürülmesine, silahlı gruplar üzerindeki devlet denetiminin güçlendirilmesine ve ekonomik sorunlara kalıcı çözümler üretilebilmesine bağlı olacaktır.

SİNGAPUR, 17 KASIM 2026 - Irak’ta Ali Falih ez-Zeydi hükümetinin tamamlanması, uzun süren siyasi müzakerelerin ardından yeni bir yönetim döneminin başlangıcına işaret ediyor. Ancak hükümetin oluşum biçimi, 2003 sonrasında Irak siyasetinde yerleşen güç paylaşımı anlayışının büyük ölçüde devam ettiğini gösteriyor.

Benzer Haberler
www.turkuazhaberajansi.com/DENK Parti Gerçeği: Üç Sandalyeyle Büyük Hesaplar Değiştiren Partiyi Küçümsemeyin!
www.turkuazhaberajansi.com/Lahey Büyükelçimiz, Kral Tarafından "Krallar Gibi" Karşılandı… İstiklal Marşımız, Lahey Semalarında Yakılandı...
www.turkuazhaberajansi.com/Mohammed Tahsin Gökkaya: Irak’ta Ali ez-Zeydi Hükümeti Tamamlandı Peki, Şimdi Ne Bekleniyor?
www.turkuazhaberajansi.com/Yunan siyasetçi Sotiris Valden, Batı Trakya Türk Azınlığı’nın kendini tanımlama hakkına saygı gösterilmesini istedi
www.turkuazhaberajansi.com/Dünyanın gözü bu zirvede: ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping,
www.turkuazhaberajansi.com/Zelenskiy: ABD, NATO üyeliği karşılığında toprak tavizini gündeme getirdi
www.turkuazhaberajansi.com/Burak Akçapar'la Protokolden Hatıralara...On Dokuzuncu Büyükelçim, Bambaşka Bir Sohbet
www.turkuazhaberajansi.com/AB Yüksek Temsilcisi Kallas: Rusya barış görüşmelerinde beni AB temsilcisi olarak istemiyor