Merkez ve Periferi Arasındaki Fay Hattı: Blokajların Coğrafyası

Lise mobilizasyonunun mekânsal dağılımı rastlantısal bir seyir izlememektedir. Eylemlerin ritmi ve şiddeti, Fransa’nın sosyo-mekânsal eşitsizlik haritasıyla neredeyse birebir örtüşmektedir. Hareketliliğin ana çıkış üssü, başkentin çeperini kuşatan ve göçmen kökenli işçi sınıfı nüfusun yoğunlaştığı Île-de-France bölgesine bağlı banliyö kuşaklarıdır. Bilhassa Créteil ve Versailles akademileri, eğitim sistemindeki reformların getirdiği elenme korkusunu en derinden hisseden ve eylemlere ilk reaksiyonu veren havzalar olarak öne çıkmaktadır. Bu banliyö liselerinde başlayan kıvılcım, çok kısa sürede Paris’in geleneksel sol muhalif kimliğiyle bilinen merkez liselerine ve ardından taşra metropollerine sirayet etmektedir.

Hareketin ulaştığı kitlesel hacmi kavramak adına en çok katılım olduğu günlerde kaydedilen sayısal veriler oldukça çarpıcıdır. Fransa genelinde faaliyet gösteren yaklaşık 3.700 lisenin yüzde 15’i ila 25’ini temsil eden 500 ila 1.000’den fazla lise, eylemlerin doruk noktasında kısmen veya tamamen bloke edilmekte, girişleri kapatılmakta ya da dersler boykot edilmektedir. Bu süreçte meydanlara, bulvarlara ve yürüyüş hatlarına çıkan lise ve üniversite gençliğinin sayısı 150.000 ila 300.000’i aşan devasa bir kitleye ulaşmaktadır.

Aşağıdaki tablo, eylemlerin zirveye ulaştığı dönemde akademilere göre etkilenen lise sayılarını ve sokak mobilizasyonunun ulaştığı boyutu somutlaştırmaktadır:

Tablo – 1: Bölgelere Göre Kapatılan Lise Sayısı ve Gösterilere Katılım

Kaynak: Fransa Millî Eğitim Bakanlığı, Fransa İçişleri Bakanlığı, USL, AFP (Yazar tarafından derlenmiştir)

Tablodaki veriler detaylandırıldığında, Créteil Akademisi’nin tek başına 120 ila 160 lise blokajı ve 25.000 ila 40.000 sokak katılımcısıyla hareketin ana omurgasını kurduğu görülmektedir. Seine-Saint-Denis ve Val-de-Marne departmanlarını kapsayan bu hat, Fransa’da kamu hizmetlerinin en çok gerilediği, okullarda öğretmen açığının kronikleştiği ve bina altyapılarının çürümeye terk edildiği yerlerin başında gelmektedir. Bu durum, banliyö gençliğinin neden en radikal ve ısrarcı barikatları kurduğunu berrak bir şekilde açıklamaktadır

Paris merkezinde ise lise kapatma sayıları 45 ila 65 arasında kalmasına karşın, yürüyüşlere katılımın 40.000 ila 60.000 bandına tırmanması dikkat çekicidir. Bu tablonun sebebi; Lycée Hélène Boucher, Lycée Voltaire ve Lycée Henri-Bergson gibi köklü eğitim kurumlarının lise komitelerinin, üniversite amfilerindeki meclisler ve sendikal kortejlerle doğrudan birleşerek Cumhuriyet Meydanı (Place de la République) ile Bastille hattında devasa bir çekim merkezi oluşturmasıdır.  Benzer biçimde Versailles Akademisi’nde 70 ila 95 lise etkilenirken 15.000 ila 25.000 genç eylemlere dahil olmuştur. Taşra metropollerinde de hareketlilik sönümlenmemiş; Lyon’da 35 ila 50 lise ve 12.000 ila 20.000 öğrenci, Marsilya’da özellikle yoksul Kuzey Mahalleleri liseleri öncülüğünde 30 ila 45 lise ve 10.000 ila 18.000 öğrenci, Toulouse’da 25 ila 40 lise, Rennes ve Bordeaux’da ise 20 ila 35 lise doğrudan eylemlerin parçası haline gelmiştir.

İsyanın Sosyo-Ekonomik Anatomisi: Yoksulluk ve Yaşam Maliyeti

Lise öğrencilerinin öfkesini salt pedagojik bir itiraz olarak kodlamak sosyolojik gerçekliği perdelemektedir. Zira lise sıralarındaki bir genç için okul, sadece müfredatın takip edildiği bir bina değil; mezuniyet sonrası içine fırlatılacağı acımasız ekonomik gerçekliğin bekleme odasıdır. Fransa genelinde metropol ortalamasına bakıldığında yıllık gelir 23.160 avro seviyesinde seyrederken yoksulluk oranı yüzde 14,5 ve 18-24 yaş aralığındaki genç işsizliği yüzde 17,5 olarak ölçülmektedir. Ortalama bir öğrencinin aylık asgari yaşam maliyeti ise 1.100 avro bandındadır. Ancak bu genel ortalama, bölgesel kırılmaları ve gençliğin omuzlarındaki asıl yükü gizlemektedir.

Tablo – 2: Fransa’daki Eylemlerin Makroekonomik Altyapısı

Kaynak: INSEE, UNEF (Union nationale des étudiants de France) & CFDT (Confédération française démocratique du travail) (Yazar tarafından derlenmiştir)

Aşağıdaki tablo, protestoların yoğunlaştığı coğrafi birimlerdeki gelir düzeyini, yoksulluğu, genç işsizliğini ve öğrencilerin karşı karşıya kaldığı alım gücü erozyonunu tüm çıplaklığıyla belgelemektedir.

Tablo – 3: Alım Gücünün Lise Eylemlerine Etkisi

Kaynak: INSEE & Fransa Millî Eğitim Bakanlığı (Yazar tarafından derlenmiştir)

Tablo 2 ve Tablo 3’te ortaya konan veriler, lise koridorlarındaki tedirginliğin maddi zeminini açıkça gözler önüne sermektedir. Seine-Saint-Denis tablosu bu durumun en somut ve trajik örneğidir. Yıllık ortalama gelirin 18.300 avroya kadar düştüğü, halkın satın alma gücünün neredeyse tamamen devletin sosyal desteklerine bağımlı hâle geldiği bu bölgede yoksulluk oranı yüzde 27,6’ya, 18-24 yaş arası genç işsizliği ise yüzde 32,0 gibi dramatik bir eşiğe tırmanmıştır. Buna karşın, Paris metropol alanının getirdiği hayat pahalılığı yüzünden aylık yaşam maliyeti 1.250 avroyu bulmaktadır. Her üç gençten birinin işsiz olduğu böylesi bir gettoda, Parcoursup algoritmasının sunduğu “elenme ve açıkta kalma” ihtimali, lise öğrencileri için bir eğitim meselesi olmaktan çıkıp doğrudan bir varoluş krizine dönüşmektedir

Paris içi ise madalyonun diğer yüzünü temsil etmektedir. Yıllık ortalama gelirin 28.800 avro gibi görece yüksek görünmesi yanıltıcı bir refah algısı yaratmaktadır. Aylık 1.650 avroya ulaşan olağanüstü yaşam ve barınma maliyetleri, Paris’te okuyan öğrencilerin reel harcanabilir gelirini ülkedeki en alt sıralara itmektedir. Benzer bir tıkanma Marseille ve Bouches-du-Rhône bölgesinde de yaşanmaktadır. Yıllık 21.400 avro gelir düzeyi, yüzde 26,0’lık yoksulluk ve yüzde 29,0’lık devasa genç işsizliği oranı; kentin dışlanmış Kuzey mahallelerindeki lise gençliğini en öngörülemez ve tavizsiz protesto odaklarından biri hâline getirmektedir.

Lyon, Rennes ve Toulouse örneklerinde de üniversite kenti dinamikleri lise hareketliliğini doğrudan beslemektedir. Lyon’da 1.280 avroluk yaşam maliyeti ve yüzde 19,2’lik işsizlik oranı gençlerin bütçesini tüketirken; nüfusunun beşte birinden fazlasını öğrencilerin oluşturduğu Rennes’de barınma stokunun tükenmesi ve gıda enflasyonu ciddi bir kırılganlık yaratmaktadır. Toulouse’da ise Mirail havzasındaki yüzde 17,2’lik yoksulluk ve yüzde 19,0’lık genç işsizliği, öğrencilerin yarı zamanlı işler bularak eğitimlerini sürdürme imkanlarını tamamen ortadan kaldırmaktadır.

Barikatların Ardındaki Talep Yapısı: Algoritmik Ayrımcılık ve Güvencesizlik

Lise hareketliliğinin sahadaki eylemsel karakteri, Union Syndicale Lycéenne (USL) gibi lise sendikaları ile üniversite cephesindeki UNEF ve FAGE örgütlenmelerinin kurduğu organik bağ üzerinden şekillenmektedir. Gençliğin öfkesini sokağa taşıyan ana itiraz noktaları, salt ideolojik bir duruş değil, doğrudan gündelik hayatın ve geleceğin güvence altına alınması arzusudur.

İlk ve en belirleyici itiraz noktası, yükseköğretime geçişte bir filtre işlevi gören Parcoursup platformuna yöneliktir. Liseliler, bu algoritmanın şeffaf olmadığını, öğrencinin notlarından ziyade mezun olduğu lisenin posta koduna ve sosyo-mekânsal etiketine göre karar verdiğini savunmaktadır. Banliyö liselerinden mezun olan bir gencin en baştan elendiği, merkezdeki seçkin okulların ise kontenjanları kapattığı bu sistem; fırsat eşitliği efsanesini yerle bir etmekte ve diploması değersizleştirilen kenar mahalle gençliğini barikat kurmaya sevk etmektedir.

İkinci temel gerilim hattı, lise bakalorya sınavında yapılan reformlardır. Sınavın ulusal ve anonim niteliğinin zayıflatılarak sürecin okul içi sürekli değerlendirmeye (le contrôle continu) bağlanması, diplomalar arasında sınıfsal ve bölgesel bir hiyerarşi üretmiştir. Varlıklı semtlerin özel ya da köklü devlet liselerinden alınan bakalorya ile banliyödeki meslek ve genel liselerinden alınan diploma aynı piyasa değerine sahip olmamaktadır.

Üçüncü boyut ise derinleşen geçim krizi karşısında yükseltilen “gençlik özerklik geliri” (allocation d’autonomie) talebidir. Verilerin ortaya koyduğu üzere, ailesinin maddi desteğinden yoksun kalan bir lise veya üniversite öğrencisinin metropollerde hayatını idame ettirebilmesi imkânsız hâle gelmiştir. Gençler, asgari yaşam maliyetlerini karşılayacak, koşulsuz ve doğrudan bir kamu bursu talep etmekte; CROUS bünyesindeki öğrenci yurtlarının kapasitesinin artırılmasını ve bir avroluk yemek hakkının tüm öğrencilere yaygınlaştırılmasını istemektedir.

Dördüncü ve en yakıcı başlık ise devletin bu itirazlara verdiği güvenlikçi yanıttır. Okul çevrelerine turnike, yüz tanıma veya dedektör konulması girişimleri, lise kapılarında polis baskınlarının olağanlaşması ve barışçıl okul blokajlarına dahi göz yaşartıcı gaz ve copla müdahale edilmesi gençlik ile kolluk kuvvetleri arasındaki mesafeyi geri dönülmez biçimde açmıştır. Mantes-la-Jolie örneğinde hafızalara kazınan, onlarca lise öğrencisinin diz çöktürülüp elleri enselerinde saatlerce bekletildiği görüntüler, lise hareketliliğinin devlet aygıtıyla kurduğu ilişkinin travmatik boyutunu belgelemektedir.

Sonuç

Fransa’da lise öğrencileri hareketliliği, dönemsel bir öfke patlaması ya da geçici bir gençlik tepkisi değildir. Ortaya konan veriler, sokak mobilizasyonunun ulaştığı 300.000 kişilik hacmin ve bloke edilen bini aşkın lisenin arkasında çok net bir ekonomi politik zemin bulunduğunu kanıtlamaktadır. Yoksulluğun yüzde 27’leri aştığı, genç işsizliğinin yüzde 30 bandına oturduğu, hanelerin alım gücünün tamamen devlet yardımlarına kilitlendiği periferilerde yetişen gençler için okul kapılarına kurulan barikatlar; elenmeye, güvencesizliğe ve geleceksizliğe karşı geliştirilen en somut savunma hattıdır.

Fransız Cumhuriyeti, eğitim sistemini piyasa dinamiklerine ve algoritmik eleme mekanizmalarına teslim ettikçe; gençliğin barınma, beslenme ve istihdam krizine yapısal çözümler üretmek yerine güvenlikçi reflekslere sığındıkça, lise koridorlarından sokaklara taşan bu öfkeyi dindirmesi mümkün görünmemektedir. Fransa’nın geleceği, lise kapılarındaki barikatların ardında kendi haklarını ve onurlarını savunan gençlerin sesine kulak verilip verilmeyeceğiyle doğrudan belirlenecektir.